Werkgroep Fanconi anemie

Nieuws 27-06-2010

In de komende twee maanden wil de werkgroep Fanconi Anemie een enquête onder alle Nederlandse en Vlaamse FA-families houden. Doel: inzicht krijgen in de medische zorg voor FA-patiënten en suggesties verzamelen voor een betere zorg. Geïnteresseerd, maar nog niet bekend bij de VOKK? Stuur dan een e-mail naar: bureau@vokk.nl. 

Wat is Fanconi Anemie?

Fanconi Anemie, afgekort FA, is een uiterst zeldzame, levensbedreigende ziekte, voor het eerst in 1927 beschreven door de Zwitserse kinderarts Guido Fanconi. Fanconi Anemie wordt veroorzaakt door een fout in de genetische code. FA is niet geslachtgebonden en recessief erfelijk. Als beide ouders drager zijn van het FA-gen is er een kans van 25 % dat hun kind FA heeft, 50 % dat hun kind drager is en 25 % dat hun kind geen drager is. FA komt onder alle rassen voor en even vaak bij mannen als vrouwen, met een incidentie van 1 tot 10 per miljoen mensen. Omdat FA zo zeldzaam is wordt de diagnose vaak niet onmiddellijk gesteld. Een late diagnose kan zorgen voor exra complicaties tijdens de behandeling. In Nederland zijn momenteel ongeveer 30 families bekend waarvan 1 of meer gezinsleden FA hebben. Wereldwijd zijn er meer dan 3000 FA patiënten bekend.

Hoewel de ziekte zich op verschillende wijzen kan openbaren, zijn de meest kenmerkende symptomen:

  • aplastische anemie, een vorm van bloedarmoede die gekenmerkt wordt door een tekort aan alle soorten bloedcellen als gevolg van onvoldoende aanmaak van bloedcellen door het beenmerg;
  • skelet- en orgaanafwijkingen;
  • groei-en ontwikkelingsachterstand.

Daarnaast hebben FA-patiënten een sterk verhoogd risico om leukemie (kanker van de witte bloedcellen) en andere vormen van kanker te ontwikkelen. Met name kanker van het hoofd-hals gebied, geslachtsorganen of maag-darmkanaal komen zeer vaak voor bij FA-patienten, en op een veel jongere leeftijd dan onder de algemene bevolking.
Tot slot hebben FA-patienten vaak endocrinologische afwijkingen (hormoonhuishouding) zoals bijvoorbeeld een te langzaam werkende schildklier, te weinig groeihormoonproductie, suikerziekte, onvoldoende pubertijdsontwikkeling, een vroege menopauze en osteoporose.

Diagnose

Fanconi anemie openbaart zich meestal voor het 12e levensjaar, maar soms pas in de jonge volwassenheid. Extreme vermoeidheid, vaak infecties, neusbloedingen of gemakkelijk blauwe plekken krijgen, kunnen allemaal een eerste teken van de ziekte zijn. Bloedonderzoek kan wijzen op te weinig witte bloedcellen, rode bloedcellen of bloedplaatjes of andere afwijkingen. Soms zijn myelodysplasie (verstoorde productie van bloedcellen door stoornissen van het beenmerg), leukemie of plaveiselcelcarcinoom bij een jong volwassene het eerste symptoom.

Lichamelijke afwijkingen:

FA wordt soms al duidelijk bij de geboorte door een breed scala van lichamelijke afwijkingen. Voorbeelden hiervan zijn:

  • Afwijkingen aan de handen en armen: misvormde, ontbrekende of extra duimen of onderontwikkeling van de radius (een van de botten in de onderarm)
  • Skeletafwijkingen van de heupen, ruggengraat of ribben;
  • Nierafwijkingen, bijvoorbeeld het ontbreken van een niet of hoefijzernieren;
  • Huidverkleuringen (café-au-lait vlekken);
  • Klein hoofd of kleine ogen;
  • Oorafwijkingen (nauwe gehoorgang, gehoorstoornissen);
  • Mentale retardatie (meestal mild) en leerproblemen;
  • Laag geboortegewicht;
  • Maagdarmkanaalproblemen;
  • Kleine geslachtsorganen bij mannen;
  • Hartafwijkingen.

Definitieve FA-test:

Met de chromosoom-breuk-test wordt de diagnose FA in de meeste gevallen definitief vastgesteld. In deze test worden bloedcellen van de patiënt in een reageerbuis blootgesteld aan een chemische stof (Mitomycine C (MMC) of diepoxybutaan (DEB)) die het DNA van de cellen beschadigt. Normale cellen kunnen de meeste schade corrigeren, maar bij FA-patiënten kunnen de cellen dat niet en vertonen de chromosomen in de cellen extreem veel breuken.

Veel gevallen van FA worden niet gediagnosticeerd of te laat gediagnosticeerd. Er moet gedacht worden aan FA en getest worden voor FA bij elk kind dat geboren wordt met afwijkingen aan de duimen of armen. Daarnaast moet iedereen die aplastische anemie ontwikkelt getest worden voor FA, ook al zijn geen andere lichamelijke afwijkingen aanwezig. Veel FA patiënten hebben namelijk geen zichtbare andere afwijkingen. Het is absoluut noodzakelijk om in de aanloop naar een beenmergtransplantatie voor aplastische anemie te testen voor FA. Dit laatste omdat patiënten met FA bestraling en chemotherapie (onderdeel van de beenmergtransplantatie) slecht kunnen verdragen en daarom een aangepast behandelingsschema moeten hebben.

naar bovenBehandeling

De behandeling gebeurt in Nederland volgens een nationaal FA-protocol dat wordt gecoördineerd door de SKION.

Behandeling aplastische anemie:

De aplastische anemie kan worden behandeld met een beenmerg- of stamceltransplantatie. Het liefst gebruikt men stamcellen van een HLA-identieke (Human Leucocyte Antigen) broer of zus. Is die er niet, dan zoekt men in de internationale beenmergdonorbank een zgn. Matched Unrelated Donor (MUD; passende niet-verwante donor). Een beenmergtransplantatie is een risicovolle behandeling maar de enige manier om de aplastische anemie te genezen. Wordt er geen passende beenmergdonor gevonden, dan kan men soms groeifactoren of androgenen toedienen die de aanmaak van bloed stimuleren. De resultaten hiervan zijn wisselend maar de aplastische anemie wordt niet opgeheven. Het is dan ook een tijdelijke oplossing.

Belangrijk: de screening op kanker en andere FA-gerelateerde afwijkingen:

Sinds de toevoeging van Fludarabine aan de beenmergtransplantatie-behandeling overleven meer patiënten de transplantatie. Daarmee is hun aplastische anemie genezen. Echter, de andere aandoeningen die bij FA-patienten veel voorkomen (zie hierboven) maken het uiterst belangrijk dat FA-patienten gedurende hun hele leven strikt onder controle moeten blijven:

  • Regelmatige controle (screening) voor kanker van het hoofd-halsgebied (vanaf het 10e levensjaar elke 3 maanden controle door een hoofd-halschirurg cq kaakchirurg met ervaring in de oncologie) is erg belangrijk omdat FA patiënten slecht reageren op chemotherapie en bestraling, en bij een vroegtijdige ontdekking van kanker behandeld worden met alleen chirurgie;
  • Daarnaast is het belangrijk dat meisjes vanaf de eerste menstruatie jaarlijks gynaecologisch onderzoek ondergaan om vroegtijdig kanker op te sporen;
  • Ook jaarlijkse bezoeken aan de endocrinoloog worden aanbevolen om de bij FA veel voorkomende hormoonafwijkingen in de gaten te houden (groeihormoon, schildklier, suikerziekte, osteoporose, geslachtshormonen). Voor een gedetailleerd overzicht van het behandelingsschema voor FA-patienten zie Tabel 6 (p.31) van het Nederlandse FA-protocol van SKION.

naar bovenWat doet de Werkgroep Fanconi Anemie?

De Werkgroep Fanconi Anemie behartigt de belangen van FA-patiënten en van ouders van kinderen met Fanconi Anemie.

Daarnaast wil de werkgroep:

  • informatie geven;
  • lotgenotencontact tot stand brengen;
  • bijeenkomsten organiseren;
  • wetenschappelijk onderzoek naar oorzaak en behandeling van FA ondersteunen;
  • in internationaal verband door contacten en bijeenkomsten met bestuursleden van zusterorganisaties in o.a. de Verenigde Staten, Duitsland, Frankrijk, Engeland, Italië, en Spanje informatie uitwisselen en samenwerking tussen de researchteams stimuleren.

De Werkgroep Fanconi Anemie maakt deel uit van de Vereniging 'Ouders, Kinderen en Kanker' (VOKK).

Handboek

De VOKK heeft een boekje (2de herziene druk 2002) uitgebracht getiteld Fanconi Anemie, handboek voor gezinnen en hulpverleners.

naar bovenFA-familiedag

6 november 2010 organiseert de werkgroep weer een FA-familiedag. Voor meer informatie neem contact op met Mieke Spaink.

FA-vakantieweek

Voor FA-families is er de unieke gelegenheid deel te nemen aan een gratis vakantie in de week rond de familiedag in Villa Pardoes (eten en andere consumpties niet inbegrepen). Dit aanbod geldt uitsluitend voor gezinnen met een kind met FA in de leeftijd van 4 t/m 12 twaalf jaar. Villa Pardoes is een uniek en sprookjesachtig vakantieverblijf in Kaatsheuvel speciaal voor kinderen met een ernstige ziekte. De mensen van Villa Pardoes en de VOKK doen er alles aan om er een geweldige week van te maken. Ook de omgeving van Villa Pardoes werkt mee: attractieparken, bioscopen en het theater in de buurt zijn gratis toegankelijk voor de gasten van Villa Pardoes. In de Villa zelf is ook van alles te beleven.

Villa Pardoes stelt de acht vakantiehuisjes geheel ter beschikking van FA-families van vrijdag 23 juli tot vrijdag 30 juli 2010. Bent u geïnteresseerd in zo'n leuke week, neem dan zo snel mogelijk contact op met Mieke Spaink. Want vol is vol.

naar bovenAanmelden/contact

Bent u geïnteresseerd in de activiteiten van de Werkgroep Fanconi Anemie, neem dan contact op met ons bureau.

naar bovenWetenschappelijk onderzoek

Fanconi Anemie heeft de belangstelling van de wetenschap omdat de ziekte veel inzicht kan verschaffen in de embryonale ontwikkeling, het functioneren van het beenmerg en het ontstaan van kanker. In Europa en de VS wordt intensief onderzoek gedaan naar de oorzaak en behandeling van Fanconi Anemie. Ook in Nederland wordt uitgebreid onderzoek naar Fanconi Anemie verricht binnen de afdeling Klinische Genetica en Antropogenetica van het Medisch Centrum van de Vrije Universiteit in Amsterdam. Bij dit onderzoek staan centraal het opsporen van de genen die Fanconi Anemie kunnen veroorzaken en het achterhalen van hun betekenis voor gezondheid en ziekte bij de mens in het algemeen, en FA-patiënten in het bijzonder.

De afgelopen jaren is komen vast te staan dat er sprake is van ten minste dertien verschillende typen Fanconi Anemie (A t/m N) die elk door een eigen gen-defect worden veroorzaakt. In Nederland komt type C relatief vaak voor. De belangrijkste opgave voor het onderzoek van de komende jaren is het identificeren van alle FA-genen en het leren begrijpen van hun functie bij o.a. de bloedvorming. Mutaties in FA-A, FA-C en FA-G zijn samen verantwoordelijk voor 85% van alle FA-patiënten. Momenteel wordt nagegaan of het met behulp van de bekende genen mogelijk is het defecte beenmerg van FA-patiënten te corrigeren door middel van 'gentherapie'. Onderzoek naar deze nieuwe vorm van therapie krijgt veel aandacht, maar een algemene toepassing zal nog geruime tijd op zich laten wachten. Beenmergtransplantatie is voorlopig de enige manier om het beenmergfalen van de FA-patiënt kan

Een ander belangrijk recent onderzoeksresultaat is de bevinding van mosaïcisme bij sommige FA-patiënten. In het bloed van "mozaïekpatiënten" komen naast FA-bloedcellen ook gezonde cellen voor. De gezonde cellen zijn het gevolg van een spontaan herstel van het gendefect in één van de voorlopercellen in het beenmerg. Dit verschijnsel kan soms samengaan met een verbeterd bloedbeeld, maar dit hoeft niet altijd zo te zijn. Toekomstig onderzoek zal moeten uitwijzen wat mosaïcisme precies betekent voor de individuele patiënt en is tevens van belang voor een beter begrip van Fanconi Anemie in het algemeen.

Mondslijmvliesstudie: Een van de problemen waar (jong)volwassenen met FA mee te maken kunnen krijgen, is het ontwikkelen van tumoren in de mondslijmvliezen. Daarom wordt geadviseerd om kinderen vanaf de leeftijd van 10 jaar, elke drie maanden te laten onderzoeken door een KNO-arts of hoofd-hals chirurg in een academisch centrum. Het is belangrijk om afwijkingen zo snel mogelijk te ontdekken. Momenteel wordt er in het VUmc onderzoek gedaan naar het gebruik van mondslijmvlies uitstrijkjes als screening voor deze afwijkingen.

Bent u geïnteresseerd in deelname aan het wetenschappelijk onderzoek, dan kunt u contact opnemen met Dr. H. Joenje, afdeling Klinische Genetica en Antropogenetica, Medisch Centrum Vrije Universiteit, Van der Boechorststraat 7, 1081 BT Amsterdam, tel. 020-4448270.

naar bovenLinks